Amasya’da yapılan ilk bilimsel Türk Halk Oyunları alanında yapılan araştırma tarafımca Milli Eğitim Bakanlığı 6670 sayı, 11/10/1999 tarihli “Folklor (Halk Bilimi) Arşivi Oluşturma” konulu 27/11/1999 tarihli yazı ile başlamıştır. Araştırma ve derleme yapılacak yer tespitinden sonra, Amasya’nın tüm ilçelerini kapsayan bir araştırma haritası tarafımca çıkartılmış, Amasya’nın halk oyunları alanında neredeyse ilk folklor araştırması gerçekleştirilmiştir.
Amasya’da yapılan ilk bilimsel Türk Halk Oyunları alanında yapılan araştırma tarafımca Milli Eğitim Bakanlığı 6670 sayı, 11/10/1999 tarihli “Folklor (Halk Bilimi) Arşivi Oluşturma” konulu 27/11/1999 tarihli yazı ile başlayan bu derlemeler sonunda hiç bilinmeyen şu oyunlar sahneye kazandırılmıştır.
“Bu çalışma öncesinde Amasya’ya ait bilinen 30 Türk Halk Oyunu varken, gerçekleştirdiğim derleme sonucunda 10 yeni oyun daha literatüre kazandırılmış; böylece kaybolmakta olan milli kültürümüze büyük bir katkı sağlanmıştır. Oyunlar yanı sıra birçok kadın, erkek geleneksel kıyafet derlenmiş, bunların tamamı video çekim ve fotoğrafları ile birlikte Çıraklık Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü’ne gönlerilmiş, il genelinde tüm yurda yayılarak yapılan bu derlemelerin sonucunda, Amasya derlemesi birinci seçilerek, Silvan Güneş olarak, takdirname ile ödüllendirilmiş ve bu eşsiz miras, Türk kültür arşivlerindeki yerini almıştır.
Buradaki kayıtların kaybolmaması için, mezunu olduğum, Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Türk Halk Oyunları Bölümü Arşivi’ne derlediğim oyunların tamamının video çekimleri gönderilerek, üniversitenin arşivine bir değer daha eklenerek, haklı olarak üniversitenin de Amasya oyunlarını sergilemesi ve bu oyunların yurt genelinde izlenmesi için ilgili görüşmeler sağlanmıştır.
Bu derleme tarafımca birçok bilginin ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Örneğin Lale Devri’ne ismini veren Amasya lalesi’nin İstanbul’a Amasya’dan gitmiştir.
Bu özel endemik tür, botanik dünyasında “Amasya Lalesi” (Tulipa sprengeri / Yitik Lale) olarak anılır. 1892 yılında Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından Amasya/Merzifon civarında toplanıp Avrupa’ya götürmüştür.
Amasya lalesi aslında hiç de yitik değildir. Amasya lalesinin diğer kökleri de Hollanda’dadır.
Hollandalılar Yetiştirdikleri Lalenin Kökeninin Açıkça Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Anadolu’dan Getirildiğini Söylüyorlar
Hollandalılar lalenin kendi topraklarına ait olmadığını, kökeninin Orta Asya ve Osmanlı İmparatorluğu (Türkiye) olduğunu açıkça anlatırlar. Tarih kaynaklarında, Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın Avusturya Elçisi Ogier Ghiselin de Busbecq’e lale soğanları hediye ettiği, bu elçinin de soğanları botanikçi dostu Carolus Clusius’a verdiği yazılır.
Kutsal Roma-Cermen (Avusturya) İmparatoru I. Ferdinand’ın Kanuni Sultan Süleyman nezdindeki elçisi olan Ogier Ghiselin de Busbecq, 1554-1562 yılları arasında İstanbul ve Anadolu’da bulunmuştur.
Literatürdeki Yeri: Busbecq’in Latince kaleme aldığı ve Avrupa’da döneminin en çok satan eserlerinden biri olan Türk Mektupları kitabında, Edirne-İstanbul yolculuğu sırasında (muhtemelen 1555 başı) yol kenarında gördüğü nergis, sümbül ve “Asya kökenli” lalelerden hayranlıkla bahsettiği açıkça yazılıdır.
Ayrıca, Clusius, 1573’te Viyana’daki İmparatorluk Botanik Bahçesi’nde bu soğanları üretmiş, daha sonra 1593 yılında Hollanda’daki Leiden Üniversitesi Botanik Bahçesi’nin (Hortus Botanicus) başına geçerken bu Osmanlı lalelerini de yanında götürmüştür. Hollanda topraklarında ilk lale çiçeği 1594 yılında Clusius’un eliyle açmıştır. Bu tarih, Hollanda’da lale üretiminin resmi başlangıcı kabul edilir.
Hollandalılar Laleye Tulip derler, Tulip Türbandan Gelmektedir
Şimdi buraya yazdığım bilgileri 2000 yılından beri anlatıyorum. Araştırmalarım ve derlemelerim boyunca öyle özgün, hiçbir yerde bilinmeyen bilgilere ulaştım ki, bunların hepsini elbette “Amasya Folkloru” eserinde paylaşabilmem mümkün değildi. İşte onlardan biri olan lale ve lalenin tarihi ile ilgili bilgileri de zaman içinde birçok Amasyalıya sohbet esbasında anlatmışlığım vardır. Yanı sıra, yerel bir gazetede de kendi köşemde yazdım. O sebeple, özellikle laleyle ilgili tüm yazılarımın hepsi kayıtlıdır. Tüm bu anlattıklarımın en canlı şahidi ise, Amasyalı arkadaşlarım, dostlarım ve emekli DHA muhabiri, sevgili dostum Savaş Tutak’tır.
Özellikle Amasya lalesinin Amasya’da korunması, lale soğanlarının üretilip satılması, lalelerin şehrin her yerine dikilmesi için defaatle çağrıda bulunan, bunu aynı zamanda sosyal medyaya taşıyan, konu üstüne nice yazılar, mesajlar, şiir yazan bir araştırmacı olarak yazıyorum tüm bunları. Şimdi ise birtakım sosyal medya kanallarında yapılan paylaşımlar tesadüfen karşıma çıkıyor; bir bakıyorum, birileri anladığım kadarıyla Amasya lalesini gündeme taşımak istiyor. Bu olumlu ve benim de desteklediğim bir hareket, ve fakat işin özüne baktığımda bu lalenin soyunun yok olduğu anlamına gelen “yitik” kelimesini literatüre eklenen haliyle kullanılması haliyle bu konuyu yıllardır masaya yatıran ve bu işe emek veren bir araştırmacı olarak meseleyi aydınlatmak için konuya müdehale etme sorumluluğunu omuzlarıma yüklüyor.
Bir kere litetatüre “yitik” yazılmasını öncelikle bir adres değiştirme olarak görüyorum. Zira bu haliyle Botanik dünyasında “Amasya Lalesi” (Tulipa sprengeri / Yitik Lale) olatak geçen ve 1892 yılında Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından Amasya/Merzifon civarında toplanıp Avrupa’ya götürülen lalenin soy kökünün çok eskiye dayandığını bilmemeleri mümkün değil. Hatta onlarda kimbilir bizde olmayan daha ne bilgiler vardır da biz toplum olarak çok araştırıp okuyan bir millet olmadığımız için, tıpkı bugün “Aaaa Amasya’nın kendine has lalesi varmış!” diyen Amasyalı gibi konunun endemikliği kadar, meselenin enteresan kalan kısmında yüzmeyi bırakıp, Alfret Daniel Hall’in literatüre kaydettiği bu isme itiraz edip, lale çiçeğinin “Amasya Lalesi” olarak anılması için ilgili resmi başvuruları yapmalıyız.
“Amasya Lalesi”nin “Yitik Lale” Olarak Anılmasına Karşıyım
Şunu bir kere şunu herkes bilsin ki; “Amasya Lalesi”nin başına getirilen bu “yitik” kelimesine kesinlikle karşı çıkıyorum. Buna sadece ben değil, hepimiz karşı çıkmalıyız. Ve henüz yolun başındayken, insanlarımızın “Amasya lalesi” demek yerine, bu güzelim nadide, Türk bayrağının rengini taşıyan nazlı çiçeğe, “Yitik Lale” deyip, çiçeğin gerçek kökenini söylemekten insanı -farkına varmadan- men eden bu takma isimle yaşama mücadelesine tepki gösteriyorum. Düşüne biliyor musunuz, “yitik lale” diye diye, Amasya adı teleffuz edilmez olacak: ve zaten kulağa hoş gelmeyen, gerçeği yansıtmayan bu isimle yaşayacak. Evet, laleye nihayet sahip çıkılacak, birileri bu işe el atıp daha önce de defalatca yazfığım gibi lale soğanı üretip paket içinde satışını yapacak.
Lale soğanları Amasya’da yalıboyunca ve her evin saksısında ekilecek, şehir kocaman bir lale bahçesine dönecek ve bu sefer Amasya’yı laleyle simge haline getiren bir reklam pazarının içine sokarken, Amasya’dan Hollanda’ya sesleneceğiz. Evet, bunlar olsun, çok güzel, ama canım “Amasya lalesi”ne “yitik lale” dedikten sonra bu sefer filmi başka türlü, arzu etmediğimiz o eski döngünün başka bir versiyonu yeniden yaşayacağız! Lale soğanını alıp saksısına diken memleketin bilmem neresinde yaşayan bir vatandaş, aldığı, edindiği, hediye gelen lale soğanının gerçek Anavatanının Amasya olduğunu dahi bilmeyecek; ya da bilse bole ona “yitik lale” diyecek!
O sebeple bu lale konusu benim için çok önemli. Bu dili, yakıştırmayı henüz yaygınlaşmadan müdehale etmek ise bana düşüyor; çünkü benimle gündeme ve akıllara bu bilgi taşındı, yayıldı. Mutlaka ki, benim bu süreçte ortaya atılan bu laleye verilen yeni ada müdehale etmem ve gerçeği öncelikle sevgili Amasyalılara anlatmam gerekiyor. Çünkü daha önce dile getirdiğim ve şimdi yenileyeceğim bilgilere Amasyalılar tam olarak vakıf değil. Zita öyle olsaydı, sosyal medyada yapılan “yitik lale” ismine tepki göstetir, bu paylaşımın altına gerçekleri yazarlardı. Umarım bu tarihi yazımla taşlar yerine oturur.
Bakınız tarihi süreçte neler oldu?
16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’a gelen Avusturya elçisi Ogier Ghiselin de Busbecq, hayran kaldığı bu çiçek soğanlarını beraberinde Avrupa’ya (Viyana’ya) götürmüş, buradan da lale Hollanda’ya ulaşarak dillere destan Lale Çılgınlığı‘nın (Tulipmania) başlamasına sebep olmuştur.
Lale Çılgınlığı Tulupmania 1634 – 1637
Lale Çılgınlığı (Tulipmania), 1634–1637 yılları arasında Hollanda’da yaşanan ve finans tarihinin belgelenmiş ilk spekülatif piyasa balonu olarak kabul edilen ekonomik olaydır. İnsanların lale soğanlarına olan aşırı talebi nedeniyle fiyatlar mantık dışı seviyelere ulaşmış ve ardından piyasa aniden çökmüştür.
1. Balonun Doğuşu ve Semper Augustus:
Lale Bir Statü Sembolü Haline Geldi: Osmanlı’dan Avrupa’ya giden lale, nadir bulunması ve canlı renkleri nedeniyle Hollanda burjuvazisi arasında hızla bir zenginlik ve statü göstergesi haline geldi.
Mozaik Virüsü: Lalelerin bazılarına bulaşan zararsız bir virüs (mosaic virus), yapraklarda dalgalı ve ebruli desenler oluşturdu. “Semper Augustus” gibi bu virüslü ve nadir türler, benzersiz oldukları için fiyatları astronomik seviyelere çıkardı.
2. Finansal Yenilikler ve Spekülasyon:
Vadeli İşlem Sözleşmeleri: Lale soğanları sadece yazın topraktan sökülüp dikilebiliyordu. Talebi yıl geneline yaymak için “Açık Piyasa” (Futures Market) benzeri bir sistem kuruldu. İnsanlar henüz toprağın altında olan lale soğanlarını satın almak için kağıt üzerinde sözleşmeler imzalamaya başladı.
Halkın Katılımı: Başta sadece zenginlerin tekelinde olan bu ticaret; zamanla tüccarlar, zanaatkarlar, fırıncılar ve köylüler gibi toplumun her kesimine yayıldı. İnsanlar lale soğanı alabilmek için evlerini, topraklarını ve büyükbaş hayvanlarını satmaya başladı.
Akılalmaz Fiyatlar: Çılgınlığın zirve yaptığı 1637 başında tek bir Semper Augustus soğanı fiyatına; 12 dönüm arazi, onlarca ton yiyecek, lüks bir ev veya kalifiye bir işçinin 10 yıllık maaşı ödenebiliyordu.
3. Piyasanın Çöküşü ve Erime:
Alıcıların Çekilmesi: Şubat 1637’de Haarlem kentindeki rutin bir lale ihalesinde, ilk defa bir alıcı belirlenen yüksek fiyattan alım yapmayı reddetti.
Panik Satışları: Bu reddediş piyasada şok dalgası yarattı. Fiyatların daha da düşeceğinden korkan herkes elindeki sözleşmeleri aynı anda satmaya çalıştı ancak piyasada hiç alıcı kalmamıştı.
Ekonomik Yıkım: Birkaç gün içinde lale fiyatları %90’ın üzerinde değer kaybetti. Kağıt üzerinde milyoner olan binlerce insan bir anda ellerinde sadece değersiz birkaç çiçek soğanıyla baş başa kaldı ve büyük bir borç batağına saplandı.
Bugün size Lale Çılgınlığının getirmiş olduğu yıkımı ancak günümüzdeki kripto para piyasaları, dot-com balonu veya borsa spekülasyonlarını anlamak için finans dünyasında hala en önemli referans kaynağı olarak gösterebilirim. Bunu gerçekteki lale soğanlarının bir anda içinin boşalıp elde kabuklarının kalması gibi düşünün…
Lale Çılgınlığının Yarattığı Krizine Hollanda Hükümetinin Müdahalesi ve Hukuki Çözüm
Piyasa çöktüğünde binlerce insan, sözleşme bedelini ödeyemeyecek durumdaki kişilere lale satmış durumdaydı. Mahkemeler milyonlarca florinlik bu borç davalarıyla kilitlendi. Hükümet ve yerel mahkemeler şu adımları attı:
Sözleşmelerin İptali: Hollanda mahkemeleri, bu ticaretin yasal bir mal teslimine değil kumar benzeri bir spekülasyona dayandığına hükmederek borç davalarına bakmayı reddetti.
Sabit Oranda Uzlaşma: Mayıs 1637’de hükümetin de desteğiyle bir kural getirildi. Alıcılar, sözleşme bedelinin sadece %3,5 ile %10’u arasında küçük bir tazminat ödeyerek tüm borçlarından ve lale alma yükümlülüklerinden muaf tutuldu.
Ekonomik Etki: Büyük tüccarlar ciddi zarara uğrasa da, Hollanda’nın deniz ticareti ve bankacılık sistemi (Doğu Hindistan Şirketi gibi yapı taşları) zarar görmediği için ülke ekonomisi genel bir çöküş yaşamadı.
LALE DEVRİ
Avrupa’daki Lale Çılgınlığı finansal ve spekülatif bir krizken, Osmanlı’daki Lale Devri ekonomik bir balondan ziyade, askeri yenilgilerin ardından gelen kültürel, diplomatik ve zihniyet tabanlı bir değişim arzusudur.
Lale Devri, 1718-1730 yılları arasında, Osmanlı Padişahı III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde yaşanmıştır. Lalelerin İstanbul’a gelişi ise bir şehzadeler şehri olan Amasya ve Merzifondan kaynaklanmaktadır. (Not: konuyla ilgili eski kaynaklarıma ulaştığımda net kaynağı ekleyeceğim. Fakat benim hafızamda da var olan bu bilgi, Amasya köylerinde yaptığım derlemeler esnasında, ihtiyar köy sakinlerinden sözlü tarih olarak, atadan çocuğa yapılan aktarımların yanı sıra, baharda kırlarda açan her türlü lale ve çok farklı çiçek türlerinden bahsetmeleri sonucudur. Özellikle her renge sahip “Alaca Lale” olarak tabir ettikleri bir lale vardı ki, herkesin peşinden koştuğu ve soğanlarına sahip olmak istediği asıl lalelerin hası oydu… Amasya’da yaşadığım yıllarda ise artık rastlanmayan bir türdü.) Öyle ki ben de Amasya’nın asıl en iri açan ve üstünde tüm renkleri barındıran “Alaca Lale”den en “Aşkından bu şehirde öldün mü hiç?” adlı şiirimde bu özel lalenin adını yaşatmak için bir şiirimde o laleden şöyle bahsetmiştim;
“… Sevdin mi sen de adı lale olan bir çiçeği Ölesiye bekledin mi ilkbaharları. Açsın istedin mi alaca kaleyi. Bahçende bir kalbi beskedin mi hiç …”
Ve nitekim bugün Alaca Lale’nin niçin çok kıymetli olduğunu, 1634-1637 yılında “Lale Çılgınlığı (Tulipmania)”, olarak bilinem Hollanda’daki Lale soğanları üstüne oynanan ilk spekülatif finansal durumun, bir zenginlik, gösteriş unsuru haline gelen alelerin bazılarına bulaşan zararsız bir virüs olan ve (mosaic virus), yapraklarda dalgalı ve ebruli desenler oluşturmuş, “Semper Augustus” gibi bu virüslü ve nadir türler, benzersiz oldukları için fiyatları astronomik seviyelere çıkarmıştı. Anladığım kadarıyla Amasyalının o devirlerde “Alaca Lale” olarak bildiği bu türün soğanları yurdundan artık ne kadar sökülüp soğanlarının ticareti yapıldıysa, Amasya’nın kırlarında artık bir tane dahi açmaz olmuştu…
İşte Avrupa’da 17 yüzyıl başlarında başlayan bu çılgınlık, belli ki İpek ticaretinin de etkisiyle 18. Yüzyılda Osmanlı topraklarında neredeyse bir asır sonra baş göstetevekti…
Avrupa’daki Lale Çılgınlığı finansal ve spekülatif bir krizken, Osmanlı’daki Lale Devri (1718-1730) ekonomik bir balondan ziyade, askeri yenilgilerin ardından gelen kültürel, diplomatik ve zihniyet tabanlı bir değişim arzusudur.
Bugünün perspektifinden bakıldığında, Osmanlı’da bu dönemi tetikleyen ana nedenleri askeri çaresizlik ve barış ihtiyacı, ile birlikte psikolojik bir kırılma yanı sıra, “Batılılaşma” ve “Modernleşme” arzusu, siyasi elitlerin sınıfsal dönüşümü (rant değişimi) olarak görebiliriz.
Kutsal İttifak Savaşları ve ardından gelen Karlofça (1699) ve Pasarofça (1718) antlaşmaları, Osmanlı elitlerinde derin bir şok yarattı. Savaş yoluyla zenginleşme dönemi bittiği için, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve Sultan III. Ahmed liderliğindeki yönetim, “zorunlu bir barış ve diplomasi” politikasına yöneldi. Batı’yı sadece savaş meydanında değil, yaşam tarzı ve teknolojisiyle de tanıma ihtiyacı doğdu. Yirmisekiz Mehmed Çelebi gibi elçiler Paris’e gönderildi. Çelebi’nin Fransa’daki sarayları, parkları ve sosyal hayatı anlatan Sefaretname’si Osmanlı elitleri arasında hayranlık uyandırdı. Paris ve Viyana’daki barok ve rokokodan esinlenen saraylar, köşkler ve çeşmeler inşa edilmeye başlandı. Lale, bu yeni ve rafine “zevk ve sefa” dünyasının görsel sembolü seçildi.
Savaşların bitmesiyle askeri bürokrasi (Paşalar ve Yeniçeriler) arka plana itilirken, sivil bürokrasi ön plana çıktı. Devlet seçkinleri, azalan savaş ganimetleri yerine paralarını İstanbul’daki lüks tüketime, bahçe kültürüne ve imar faaliyetlerine yatırmaya başladılar. Tıpkı Avrupa’da olduğu gibi Osmanlı’da da nadir lale türleri üretildi (İstanbul Lalesi), hatta fiyatları dengelemek için devlet fiyat sınırlaması (narh) getirmek zorunda kaldı. Ancak bu hiçbir zaman Hollanda’daki gibi halkın mülkünü satıp kağıt üzerinde oynadığı bir finansal borsaya dönüşmedi.
Bu dönemde lale, sadece bir çiçek olmaktan çıkıp zenginliğin, zevkin ve keyfin sembolü haline gelmiş, soğanları için servetler ödenir olmuştur. Çiçek piyasasındaki fiyat artışlarını düzenlemek için 1725 yılında bizzat Sadrazam İbrahim Paşa tarafından tavan fiyat listeleri bile oluşturulmuştur.
Amasya’nın birçok bölgesinde mor, sarı, kırmızı, alaca lale türleri neredeyse her renkte açmaktadır ve muhtemelen Amasya Lalesi, 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’a gelen Avusturya elçisi Ogier Ghiselin de Busbecq’ın, ilk 7 Nisan 1555’de keşfedip, götürmesinden bu yana hiç bitmemiş bir çile, hiç dile getirilmemiş, üstünde durulmamış, önemsenmemiş, yok saymıştır. -kendimi bunun içine asla koymuyorum, bilakis özellikle 1999-2004 yıllarında Amasya’da kaldığım müddetçe, etrafımdaki herkesle bu konuyu mutlaka konuşmuşumdur.
Bugün sosyolojik ve ekonomik açıdan baktığımızda Lale Devri, yukarıdan aşağıya (toplum tabanına yayılmayan) elitist bir modernleşme çabasıdır. Bu köksüz değişim halktan kopuktur. Yönetici sınıf Batı’nın bilim, sanayi ve üretim altyapısını (matbaanın geç gelmesi ve kısıtlı kalması gibi) almak yerine; onun lüksünü, mimarisini ve tüketim kalıplarını kopyalamayı seçmiş, saray çevresi Çırağan eğlenceleri ve lale şenlikleriyle meşgulken, taşradan İstanbul’a göç eden işsiz halk ve ağır vergiler altında ezilen esnaf dışarıda bırakılmıştır. Özetle; Hollanda’daki kriz finansal sistemin ve açgözlülüğün bir sonucuyken; Osmanlı’daki Lale Devri, gerileyen bir imparatorluğun Batı karşısında tutunabilmek için sığındığı kültürel bir kaçış ve kabuk değiştirme çabasıdır. Bu yapısal eşitsizlik ve halktan kopukluk, nihayetinde Patrona Halil İsyanı ile dönemin kanlı bir şekilde kapanmasına yol açmıştır.
Amasya Lalesi Konusunu Dallandırıp Budaklandırmadan, Kitabın Ortasından Konuşam Wikipedia Gibi Siteler, Bakınız Amasya Lalesi Hakkında Nasıl Bir Bilgi Vermektedir?; Wikipedia’da şöyle anlatılıyor; “Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından Avrupa’ya getirildi. Bitki , aynı zamanda bitkinin bir tanımını da yayınlayan ticari bahçıvan Carl Sprenger’in adını almıştır . [ 13 ] İlk bilimsel tanım, 1894 yılında J. Gilbert Baker tarafından The Gardeners’ Chronicle’da yapılmıştır . [ 14 ] Mühlendorff, İtalya’nın Napoli yakınlarındaki Damman&Cie fidanlığına soğanlar gönderdi ve bu fidanlık daha sonra 1895 ile 1898 yılları arasında Avrupalı bahçıvanlara çok sayıda soğan tedarik etti. [ 15 ] Merzifon’dan Ermeni öğretmen JJ Manissadijan, Hollandalı şirket Van Tubergen’e [ 16 ] ve John Hoog’a [ 17 ] soğan tedarik etti. Ayrıca Iris gatesii gibi diğer nadir bitkileri de Hollandalı ticari bahçıvanlara sattı . [ 18 ] Açıkçası, vahşi doğadan çok fazla soğan alındı ve bitki nesli tükendi. [ 19 ] Daha sonra ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. [ 20 ] İzmirli İngiliz Edward Whittall’ın da Damman ve Sprenger’e tedarik sağladığı anlaşılıyor. [ 21 ] Birinci Dünya Savaşı’ndan beri hiçbir yabani bitki kaydedilmedi.”
Yani diyor ki, çiçek soğanları yıllarca haddinden fazla çalındı. Bunun başını çeken Merzifon’dan Ermeni Öğretmen JJ Manissadijan, 1894’lü yıllarda belli ki bu işin güzel ticaretini yapmış ve kimbilir daha nice nadir bitkiyi, Almanya’daki botanik merkeze göndererek ticaretini yapmış. Hatta Hollandalı şirket Van Tubergen ve John Hoog’a ettikleri soğan tedariği sayesinde anlaşılan köşeyi dönmüşler! Hatta Iris gatesii gibi diğer nadir bitkileri de, -bunlar kimbilir hangi nadir bitkiler ve belki de bizler bu topraklardan kaçırılmış nicelerini ömrü hayatımızda hiç tanımadık- Hollandalı ticari bahçıvanlara satmışlar. Onlar 19. Yüzyılda ceplerini doldururken, bize de 21. yüzyılda tarihten bir haber, sosyal medyaya düşmüş bir yitik isim kalmış! Fakat wikipedia dahi eksik yazmış bu bilgiyi. Lalenin tarihi daha eskilere dayanıyor.
Amasya Lalesi Amasya’dan İstanbul’a, oradan Hollanda’ya nasıl ulaştı?
“Lale Devri’ne adını veren asıl lale kökeninin Amasya’dan İstanbul’a gittiği ve oradan Hollanda’ya hediye edildiği” bilgisi, Amasya’nın bir Şehzadeler Şehri olması (İstanbul sarayı ile olan organik bağı) düşünüldüğünde tarihsel olarak taşları yerine oturtan, ancak literatürde hak ettiği vurguyu henüz almamış özgün bir tespit olarak dursa da, Türk kültür ve botanik tarihini derinden etkileyecek ezber bozucu bir gerçeği daha gün yüzüne çıkarması için yıllar önce dile getirip getirip rafa kaldırdığım bir gerçektir. İstanbul’da yaşanan efsanevi Lale Devri’ne ismini veren ve daha sonra Hollanda’ya hediye edilerek dünya florasını değiştiren asıl lale soğanlarının kökeni, Amasya topraklarıdır.
Amasya Lalesi’ne Hollandalılar niçin “Tulip” adını takmıştır? İşte bu bilgi çok ilginçtir. Avrupalıların (özellikle de Hollandalıların) bu çiçeğe neden “Tulip” dediğinin arkasındaki gerçek tamamen bizim “Tülbent / Türban” kelimemizden kaynaklanmaktadır. Fakat daha önemlisi bu ismi ilk veren kişi Ogier Chiselin de Busbecq’dir.
Ogier Ghiselin de Busbecq Kimdir? Ve Amasya’ya Niçin Gelmiştir?
Ogier Ghiselin de Busbecq (1522–1592), Kutsal Roma-Cermen (Avusturya) İmparatorluğu hizmetinde görev yapmış Flaman asıllı seçkin bir diplomat, hümanist ve botanikçidir. Leuven, Padova ve Venedik gibi Avrupa’nın en prestijli üniversitelerinde hukuk, edebiyat ve antik diller üzerine eğitim almıştır. Döneminin en entelektüel figürlerinden biri olup Avrupa’ya lale, leylâk, keçi boynuzu ve Ankara keçisini ilk tanıtan kişi olarak tarihe geçmiştir.
Busbecq, Avusturya İmparatoru I. Ferdinand tarafından Osmanlı İmparatorluğu ile olan sınır anlaşmazlıklarını çözmek ve bir barış antlaşması zeminini hazırlamak üzere elçi olarak görevlendirilmiştir.
İstanbul’a vardığında Padişah Kanuni Sultan Süleyman’ın orada olmadığını, Nahçıvan Seferi’nden (İran Seferi) dönüşte kışı geçirmek ve devlet işlerini yönetmek üzere ordu kurulunu Amasya’da topladığını öğrenmiştir. Bu sebeple Busbecq, zorlu bir kış yolculuğunun ardından tam 7 Nisan 1555’te Amasya’ya ulaşmış, Kanuni Sultan Süleyman ile bizzat görüşmüş ve meşhur 1555 Amasya Antlaşması’nın ön görüşmelerini burada tamamlamıştır.
Busbecq kimlete mektup yazdı? Busbecq, Osmanlı İmparatorluğu’nda geçirdiği yılları (1554-1562) en ince ayrıntısına kadar not etmiş ve bunları dört uzun mektup halinde kaleme almıştır. Bu mektuplar, kendisi gibi hümanist bir eğitim almış olan yakın dostu, meslektaşı ve Macar asıllı diplomat Nicholas Michault’ya (bazı kaynaklarda Nicolas de Michault) yazılmıştır. Bu yazışmalar daha sonra birleştirilerek dünya tarihinin en ünlü seyahatnamelerinden biri olan “Türk Mektupları” (Legationis Turcicae Epistolae) adıyla kitaplaştırılmıştır.
🌷 Mektuplarda Amasya Lalesi ile İlgili Ne Yazmaktadır? Busbecq, İstanbul’dan Amasya’ya uzanan yolculuğu ve Amasya’daki günlerini anlattığı Birinci Mektubu’nda, seyahati esnasında gördüğü bitki örtüsünden ve özellikle de laleden büyük bir büyülenmeyle bahseder:
- Hayranlık Dolu Gözlemler: Yol boyunca sert kış şartlarına rağmen her yerin çiçeklerle kaplı olduğunu belirtir. Türklerin bahçelere, çiçeğe ve özellikle de nergis, sümbül ve kendi deyimiyle “Asya kökenli” kırmızı, mor ve sarı lalelere olan tutkusunu şaşkınlıkla anlatır.
- Parayla Çiçek Satın Alma İtirafı: Türklerin çiçeğe çok değer verdiğini, normalde paraya çok tamah etmeyen insanların bile kendisine bu lale soğanlarını “birkaç akçeye” sattığını yazar.
- “Tulip” (Tülbent) İsminin Doğuşu: Mektubunda en can alıcı detay buradadır. Türklerin bu çiçeği başlarına sardıkları sarıklara veya tülbentlere iliştirdiğini görür. Çevirmeni ile yaşadığı bir dil anlaşmazlığı (mektupta tercümanın çiçeğin şeklini tülbente benzeterek “tülbend” demesi) sebebiyle, Busbecq çiçeğin asıl adının “Lale” olduğunu anlayamaz. Çiçeğin adını mektubuna “Tulipan” (Tülbent) olarak kaydeder. İşte bugün tüm dünyanın kullandığı Latince “Tulipa” ve İngilizce “Tulip” kelimesi, Busbecq’in Amasya yolculuğunda Nicholas Michault’ya yazdığı bu mektuptaki isim karışıklığından doğmuştur. [1]
- Hollanda’ya Giden İlk Soğanlar: Busbecq, Amasya dönüşünde (1555) heybesine doldurduğu bu Amasya/Anadolu kökenli lale soğanlarını Viyana’ya götürmüş, oradan da en yakın dostu ünlü botanikçi Carolus Clusius’a teslim etmiştir. Clusius bu soğanları 1593’te Hollanda’ya götürerek bugünkü devasa lale endüstrisinin temellerini atmıştır.
Bu bilgilerden de görüleceği üzere, Busbecq’in lale ismini hatırlayamaması, Türklerin lale soğanlarını başlarına sardıkları sarık ve tülbenlerinin içine iliştirdiğini, çevirmeni ile yaşadığı bir dil anlaşmazlığı nedeniyle mektuptaki tercümanın çiçeğin şeklini tülbente benzetmesi ve “tülbend” demesi sonucu Busbecq çiçeğin asıl adının “Lale” olduğunu anlayamaz ve çiçeğin adını mektubuna “Tulipan” (Tülbent) olarak kaydetmesi sonucu bugün Latince “Tulipa” ve İngiluzce “Tulip” olarak geçen “Lale” adını ilk önce burada kaybeder.
Tarihteki lale krizleri yaşanırken Amasya lalesi henüz dünya botanik literatürüne dahi girmemiş, ancak ironik bir şekilde; Hollanda yüzyıllar önce lale soğanlarını ticarete döküp zenginleşirken, bizim en nadide endemik türümüz olan Amasya lalesi sanki ilk defa 1892’de Avrupa’ya kaçırılmış ve topraklarımızda yüz yılı aşkın süre kayıplara karışmış gibi anlatılmakta ve lale gerçeğinin üstü bu bilgilerle kapatılırken, laleyle 1555’li yıllarda tanışan Avrupa’nın tarihi canı nasıl isterse öyle, keyfine göre yorumlama, bilgi saklama huyu, burada bir kez daha kanıtlanmıştır.
Laleyle İlgili Diğer Bilgiler
Sprengeri” kelimesi, botanik biliminde (bitki adlandırmasında) bir şahsın soyadından türetilmiş Latince bir tamlamadır ve “Sprenger’e ait” veya “Sprenger’in bulduğu / onun anısına” anlamına gelir. Lale başta olmak üzere bitki dünyasında bu ismin kullanılmasının nedeni ve hikayesi şöyledir:
1. İsmin Kökeni: Carl Albert Sprenger: Bu bitkiye adını veren kişi, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında yaşamış Alman botanikçi ve bitki avcısı Carl Albert Sprenger’dir (1846–1917). Sprenger, özellikle Akdeniz ve Anadolu bölgesindeki endemik (bölgeye özgü) bitkileri toplayıp dünya literatürüne tanıtmasıyla tanınır.
2. Botanik İsimlendirme Kuralları: Botanik biliminde bitkiler iki kelimeden oluşan Latince isimler alır (Binomial İsimlendirme):İlk kelime bitkinin cinsini belirtir. (Örn: Tulipa = Lale). İkinci kelime bitkinin türünü (karakteristiğini, rengini, coğrafyasını veya bulan kişiyi) belirtir.
Amasya lalesinin tam adı Tulipa sprengeri’dir. Bu isim, “Sprenger’in lalesi” anlamına gelir. 1892 yılında Amasya’dan toplanan bu nadide çiçeği botanik dünyasına ilk kez resmi olarak tanıtan ve adını koyan kişi Carl Albert Sprenger olduğu için bitki onun soyadıyla ölümsüzleştirilmiştir.
3. Sadece Lalede mi Var?: Hayır, Carl Albert Sprenger o kadar çok bitki keşfetmiş veya melezlemiştir ki, bugün çiçekçilerde gördüğümüz pek çok popüler bitkinin adında “sprengeri” ifadesini görebilirsiniz.
Örneğin: Asparagus densiflorus ‘Sprengeri’: Evlerde çok sık yetiştirilen süs kuştüyü kuşkonmazı (Sprenger kuşkonmazı).
Magnolia sprengeri: Çok güzel pembe çiçekler açan bir manolya türü.
Özetle, Amasya lalesinin adındaki “sprengeri”, bitkinin fiziksel bir özelliğini (rengini, şeklini vb.) değil; onu keşfedip dünyaya duyuran Alman botanikçinin soyadını temsil eder.
1. BÖLÜM: Amasya Lalesi’nin (Tulipa sprengeri) Dünyaya Tanıtılma ve Kaçırılma Hikayesi
Amasya lalesinin isim babası olan Carl Albert Sprenger’in de dahil olduğu bu tarihi süreç, aslında 19. yüzyılın sonunda planlı bir “botanik casusluğu ve ticareti” ağıyla gerçekleşmiştir.
1892 – İlk Keşif ve Kaçırılma: Amasya’da yaşayan veya o dönem bölgede görev yapan Mühlendorff adlı Alman bir bahçıvan, doğada kıpkırmızı rengiyle dikkat çeken bu yabani laleyi buldu. Mühlendorff, topladığı soğanları İtalya’nın Napoli kentinde bulunan ve dönemin en büyük egzotik bitki ticareti yapan firmalarından biri olan “Dammann & Co.” şirketine gönderdi.
İsim Babası Carl Albert Sprenger: Bu şirketin ortağı ve baş botanikçisi Alman Carl Albert Sprenger idi. Sprenger, kendisine Amasya’dan gelen bu lale soğanlarını inceledi, üretti ve bitkinin tamamen yeni, eşsiz bir tür olduğunu fark etti.
1894 – Bilim Dünyasına Tanıtılması: Carl Albert Sprenger, bu lale örneğini İngiltere’deki ünlü Kew Kraliyet Botanik Bahçesi’ne (Kew Gardens) gönderdi. Oradaki İngiliz botanikçi John Gilbert Baker, 1894 yılında bu çiçeği resmi olarak kayda geçirdi. Baker, bitkiyi kendisine ulaştıran meslektaşına jest yaparak çiçeğe “Tulipa sprengeri Baker” (Sprenger’in Lalesi) adını verdi.
1896 – İkinci Büyük Sevkiyat: İlk kaçakçılıktan 4 yıl sonra, Merzifon Amerikan Koleji’nde öğretmenlik yapan Ermeni asıllı fizik ve botanik profesörü John Manissadjian, Amasya dağlarından bu laleden çok miktarda sökerek Hollanda’daki “Van Tubergen” adlı dev çiçek soğanları firmasına sattı.
Doğada Yok Oluş ve Mucizevi Dönüş: Bu kontrolsüz ve aşırı sökümler nedeniyle lale, 1896’dan sonra kendi anavatanı Amasya topraklarında tamamen yok oldu (nesli doğada tükendi). Ancak Avrupa’daki botanik bahçelerinde yaşatıldı. Haziran 2026 itibarıyla sosyal medyada karşılaştığım en güncel bilgiye göre, “… tam 130 yıl sonra Amasya kırsalında bu “Yitik Lale” doğada canlı olarak yeniden keşfedildi ve botanik dünyasında adeta bir mucize olarak kutlanıyor.” haberleri beni bir anda bu eksik bilgileri tamamlamak için bu yazıyı yazmama neden oldu. Zira yazımın başında da belirttiğim gibi 1999-2004 yılları arasınsa yaşadığım Amasya’da bu laleleri bizzat gördüm ve hatta fotoğraflarını da çektim. Birgün arşuvime ulaşırsam buraya fotoğraflarını da eklerim… Hatta Amaaya’dan ayrıldıktan sonra da sanırım 2007 yıllarında, Amasta lalesinin fotoğrafını çekip sosyal medtada -Facebook- hesaplarında paylaşan bazı Amasyalılara rastladım…
2. BÖLÜM: Amasya’dan Kaçırılan veya Kaçakçılığı Yapılan Diğer Çiçekler ve Bitkiler
Amasya; Karadeniz iklimi ile İç Anadolu karasal ikliminin kesişim noktasında (yeşilırmak havzası) yer aldığı için, dünya genelindeki ilaç, kozmetik ve peyzaj devlerinin her zaman hedefi olmuştur. Yanı sıra bu durum için sınır çizmek de tanlış olur. Yine bir Alanya derlemeleri sırasında baharda karlı bir dağın zirvesinde kardelen çiçeğinin soğanını çalmak için gelen bir Alman guruba, kendi halkımızdan biri önayak olurken raatladık. Siyah eski bir minibüsün plakası sökülmüştü. Aşağıda iri kıyım bir kaç yabancı ve yanlarında bir Türk vatandaş vardı. Kendisine neler olduğunu sorduğumuzda bir kardelen soğanı için geldiklerini, fakat hepsini vermeyecek kadar milliyetçi geçinerek sadece tek bir soğan vereceklerini, ekmek parası olduğunu söylemuşti… Yanı sıra sadece çiçek açan butkiler değil, böceklerimiz dahi doğadan toplanıp, kibrit kutularının içine konularak tek tek götürülüyordu. Ülkemize sözde turist olarak gelip, dağlara yürüyüş yapanların asıl amacı dağ, zirve çıkmak değil. Bunlar çok yönlü bir ajanlık taktiği. Tarihi kaçakçılar ayrı, botanikçiler ayrı, etnik konusunda araştırma ve tespit için gelen nice turist kılıklı ajanlar, ya da hepsiyle ilgilenen istihbaratçılar ayrı anlatılması gereken konular. Bizim insanımız ne yazık ki saf, iyi niyetli, yardım sever ve her konuda bonkör. Nereden duyduğumu hatırlamıyorum, biri turist olarak bir Türk evine kendini misafir ettiriyor, daha sonra bir gün evde kimse yokken bakıyorlar ki evin eşiği kazılmış! Belli ki ya ataları evin eski sahibiydi, ya da kendisi tesadüfen bu bilgilere sahip oldu ve bir gün üşenmeyip Türkiye’ye gelerek o adresi buldu. Evun eşiğjne gömülü kimbilir ne kıymette ziynet eştaları alıp gitti…
Şimdilerde buna başka bir çalışma alanı daha eklendi. Benim köyüme komşu bir köye bir Alman, sanki etrafı tanımaya çalışan, köy hayatını Türkleri çok merak eden bir turist geliyor. Bir aile kendisini tanrı misafiri olarak bir hafta boyunca ağırlıyor. Bu zaman zarfında Alman, misafir olduğu kişinin de akrabası olan Almanya’da taşayan bir gurbetçimiz hakkında tüm mal varlığını tespit edip belgeliyor ve işi bitince Alman aileye veda edip memleketine gidiyor. Sonra Almanya’da yaşayan ve hiç bir malı mülkü olmadığını savunup Almanya’da sosyalden faydalanıp kendine maaş bağlanan vatandaşa mahkeme açıp, Türkiye’deki tüm gayrimenkulleri, akrabalarının da verdiği bilgilerle mahkemeye delil olarak sunuluyor. Tabii ki bu aşamaya gelmeden önce şahsa ait tüm bilgiler e-devletten de mutlaka teyit ettirilmiştir! Sonuç olarak özellikle yabancı bir turist konusu mevzubahis olduğunda, oldukça saf, iyi nitetki, art niyetsiz olduğumuzdan bazı gerçekleri ancak kaybedince anlıyoruz, fakay neye yarar, iş işten geçmiş oluyor!
İşte bu çiçrk mevzusu da böyke:
Literatürde birçok kaçakçılık (biyokorsanlık) olarak geçen bu süreçte, Amasya dağlarından gizlice sökülüp Avrupa’ya (özellikle Hollanda, Almanya, Slovakya, İsveç) götürülen başlıca çiçek türleri şunlardır:
1. Amasya Kardeleni (Galanthus türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Kardelen çiçeğinin yumruları, tıp dünyası (özellikle Alzheimer hastalığının tedavisinde kullanılan galantamin maddesi ilaç yapımında kritik öneme sahiptir) ve kozmetik sektörü için paha biçilemezdir.
Durum: Amasya’nın Akdağ ve Boraboy çevresindeki yüksek dağlarında yetişen ince kardelen türleri, Avrupalı “turist” maskeli bitki avcıları tarafından yıllarca sökülmüştür. En son yapılan sınır operasyonlarında, yabancıların araçlarında folyolara sarılmış yüzlerce Amasya kardelen yumrusu ele geçirilmiştir.
2. Salep Orkideleri (Orchis, Ophrys ve Anacamptis türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Anadolu orkidelerinin köklerindeki yumrular, dondurma ve salep yapımında kullanılmasının ötesinde, Avrupa’da hibrit orkide üretimi ve moleküler biyoloji araştırmaları için gen kaynağı olarak çalınmaktadır.
Durum: Doğadan bir orkide yumrusu söküldüğünde o bitki ölür ve laboratuvarda tohumdan üretilmesi neredeyse imkansızdır. Amasya orkideleri, Avrupa’daki internet sitelerinde “nadir koleksiyon ürünü” olarak gizlice satılmaktadır.
3. Çuha Çiçeği (Primula türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Amasya’nın gölgeli ve nemli vadilerinde yetişen yabani çuha çiçekleri, ilaç sanayisinde (özellikle bronşit, öksürük ilaçları ve cilt yenileyici kremler) hammadde olarak kullanılır. Aynı zamanda Avrupa peyzaj pazarında yeni hibrit (melez) bahçe çiçekleri üretmek için genetik taban olarak çalınmıştır.
4. Yer Somunu / Topalak (Cyclamen türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Sıklemen olarak da bilinen bu bitkinin toprak altındaki dev yumruları, içerdikleri kimyasal bileşikler (saponinler) nedeniyle kanser araştırmalarında ve ilaç endüstrisinde incelenmektedir.
Durum: Avrupalı kaçakçıların Amasya’da en çok hedef aldığı, sökümü popüler olan ve yurt dışındaki seralara aktarılan ana türlerden biridir.
5. Top Müşkürüm / Arap Sümbülü (Muscari türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Amasya dağlarında mor ve mavi tonlarında açan bu bitki, Avrupa süs bitkisi (çiçekçilik) sektörü için çok değerlidir. Hollanda’daki lalelerin yanına dikilen ve parkları süsleyen pek çok “Muscari” türünün kökeni, Anadolu’dan ve Amasya geçiş kuşağından kaçırılan tohumlara dayanır.
6. Amasya Çiğdemleri (Crocus türleri):
Neden Kaçırılıyor?: Baharın müjdecisi olan ve karlar erir erimez Amasya Akdağ’da açan sarı ve mor çiğdemlerin yumruları, hem gıda boyası/safran türevleri araştırmalarında hem de peyzajda kullanılmak üzere biyokaçakçıların odağındadır.
Özet ve Bugünün Hukuki Mücadelesi
Geçmişte Carl Albert Sprenger döneminde bu kaçakçılık tamamen serbest ve “bilimsel keşif” adı altında yapılıyordu. Ancak bugün Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre bu durum bir milli servet hırsızlığıdır.
Günümüzde Amasya dağlarında endemik bitki sökerken yakalanan yabancılara (en son Slovakya uyruklu kaçakçılara yapıldığı gibi) biyokaçakçılık suçundan 500.000 TL ile 700.000 TL arasında çok ağır idari para cezaları uygulanmakta ve bu bitkilerin koordinatları koruma amacıyla devlet tarafından gizli tutulmaktadır.
Amasya Bitkilerini Korumak İçin Yürütülen Güncel Projeler ve Çalışmalar
Geçmişteki kayıplardan ders çıkaran Türkiye, özellikle son yıllarda Amasya’nın bu genetik mirasını korumak ve kaçırılanları geri getirmek için çok boyutlu projeler yürütmektedir:
1. “Yitik Lale Gurbetten Sılaya Dönüyor” Projesi:
Amaç: Doğada nesli yok olan Amasya Lalesi’ni (Tulipa sprengeri) ana vatanına geri kazandırmak.Uygulama: İngiltere’deki Kew Kraliyet Botanik Bahçesi ve Hollanda’daki seralarda genetiği korunan Amasya Lalesi tohumları, Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (NGBB) iş birliğiyle Türkiye’ye getirildi.
Laboratuvar ortamında çoğaltılan bu laleler, Amasya’daki korunaklı botanik alanlarına ve Akdağ eteklerine yeniden dikildi. Haziran 2026’da gelen müjdeli haberle, bu koruma çabalarının da etkisiyle doğada uzun süre sonra ilk kez canlı yabani örneklere rastlandı.
TÜBİTAK ve TAGEM Destekli “Biyokaçakçılıkla Mücadele” Projeleri
Amaç: Amasya ve Orta Karadeniz bölgesindeki bitki gen haritasını çıkararak hırsızlığı önlemek.
Uygulama: Amasya Orman Bölge Müdürlüğü ve üniversiteler iş birliğiyle, kardelen ve salep orkidelerinin yoğun olduğu bölgelere fotokapanlar yerleştirildi. Kolluk kuvvetlerine (Jandarma ve Gümrük Muhafaza) bitki tanıma eğitimleri verildi. Böylece yurt dışına çıkarılmaya çalışılan bitkilerin “DNA Barkodlama” sistemiyle anında Amasya’ya ait olduğu tespit edilebiliyor ve kaçakçılara milyonlarca liralık cezalar kesiliyor.
3. Türkiye Tohum Gen Bankası ve Kriyoprezervasyon
Amaç: Bitkilerin soylarının tamamen tükenme riskine karşı genetik materyallerini koruma altına almak.
Uygulama: Amasya endemiklerinin (Amasya çiğdemi, Amasya kardeleni vb.) tohumları ve doku örnekleri, Ankara’daki Türkiye Tohum Gen Bankası’nda sıfırın altındaki sıcaklıklarda yüzyıllarca bozulmadan saklanacak şekilde dondurulmaktadır (Kriyoprezervasyon). Bu, doğada bir afet veya hırsızlık olsa bile bitkinin soyunun laboratuvarda yeniden canlandırılabileceği anlamına gelir.
4. Kontrollü Tarım ve Köylüyü Bilinçlendirme Projeleri
Amaç: Doğadan kaçak sökümü bitirmek için yerel halka yasal üretim imkanı sağlamak.
Uygulama: Amasya’nın dağ köylerindeki çiftçilere eğitimler verilerek Tarım ve Orman Bakanlığı gözetiminde “Kontrollü Salep ve Kardelen Tarlaları” kuruldu. Köylüye “Doğadan sökme, tarlanda yetiştir ve ilaç sanayisine yasal olarak sat” teşviki verilerek hem kaçakçılığın önüne geçildi hem de yerel halka yeni bir gelir kapısı yaratıldı.
Geçmişte batılı botanikçilerin “bilimsel keşif” adı altında Amasya’dan topladığı çiçekler, bugün milyarlarca dolarlık bir ilaç ve peyzaj tekeline dönüşmüştür. Ancak günümüzde yürütülen bu mikro ve makro projeler, Amasya’nın toprak altındaki bu sessiz zenginliğinin (biyolojik çeşitliliğinin) sadece birer süs bitkisi değil, stratejik birer ulusal savunma ve sağlık kaynağı olduğunu kanıtlamaktadır.
Amasya’daki bu biyokaçakçılıkla mücadelede yerel halkın ve doğaseverlerin uyanık olması ve her yabancıyı turist olarak nitelemeyip şüpheci olması önemlidir. Ayrıca bu durumlar için ihbar mekanizmasının iyi çalışması, özellikle muhtatların bu konuda uyanık olması gerekir.
Efsanelerde Yaşatılan Amasya Lalesi
1. Ferhat ile Şirin Efsanesi ve “Kan Kırmızısı” Laleler: Amasya denince akla gelen ilk kültürel öge, Şirin’e kavuşmak için dağları delen Ferhat’ın hikayesidir. Bu efsane, Amasya lalesi ile doğrudan bağdaştırılır:
Aşkın ve Fedakarlığın Rengi: Efsaneye göre Ferhat, Şirin’in ölüm haberini aldığında elindeki külüngü (kazmayı) havaya fırlatır. Havaya düşen kazma başına isabet eder ve Ferhat oracıkta can verir. Ferhat’ın toprağa akan her bir damla kanından, Amasya dağlarında “kan kırmızısı” yaban laleleri (yani bugün bilimsel adıyla bildiğimiz Tulipa sprengeri) fışkırır.
Kültürel Anlamı: Bu yüzden Amasya halkı için yaban lalesi sadece baharın gelişi değil; ölümsüz aşkın, sadakatin ve çekilen acıların doğadaki yansımasıdır.
2. Osmanlı Dönemi Şiiri ve Divan Edebiyatı: Amasya, Osmanlı imparatorluğu için bir “Şehzadeler Şehri” idi. Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim gibi padişahların yetiştiği bu şehirde saray kültürü çok gelişmişti.
Şairlerin İlham Kaynağı: Amasya saraylarında ve konaklarındaki şairler, sevgilinin boyunu laleye, yanağını gülün kırmızılığına, kokusunu ise dağlardaki sümbüllere benzetmiştir.
Görsel Hafıza: Amasya kökenli divan şairlerinin eserlerinde, Yeşilırmak kenarındaki bahçelerde açan çiçekler, devletin ihtişamı ve estetik anlayışıyla bir tutulmuştur.
3. Mimaride ve Taş İşçiliğinde Çiçek Motifleri:
Amasya’nın tarihi Selçuklu ve Osmanlı binalarında, çiçeklerin taşa kazınarak ölümsüzleştirildiğini görürüz.
- Sultan II. Bayezid Külliyesi: Külliyenin pencerelerinde, duvar süslemelerinde ve minberinde lale, gül ve karanfil motifleri geometrik bir estetikle işlenmiştir. Çiçek motifleri İslam sanatında sonsuzluğu ve yaratıcının güzelliğini (Cemal sıfatını) sembolize eder.
- Amasya Evleri: Yeşilırmak kenarına dizilen geleneksel yalıboyu evlerinin ahşap tavan işlemelerinde (kalem işlerinde) ve kapı tokmaklarında çiçek desenleri baş köşededir.
4. El Sanatları ve Çeyiz Kültürü (Amasya Oyaları):
Amasya’da çiçek sevgisi kadınların parmak uçlarında, iğne oyalarında yaşatılmıştır.
- Doğanın Taklidi: Amasya ve Merzifon yöresindeki kadınlar; dağlarda gördükleri kardelenleri, çiğdemleri ve yaban lalelerini ipek ipliklerle iğne oyasına dönüştürmüşlerdir.
- Çiçeklerin Dili: Çeyizlik yazmalara işlenen her çiçeğin bir anlamı vardır. Örneğin, yeni gelinlerin örtülerindeki canlı renkli çiçek oyaları mutluluğu; kardelen ve lale motifleri ise sabrı ve asareti simgeler.
Bugünün Kültürel Mirası: Festivaller ve Sembolizm:
Şehir Logosu ve Markalaşma: Bugün Amasya Belediyesi ve valiliği, şehrin tanıtımında Ferhat ile Şirin figürünün yanına Amasya Lalesi’ni de yerleştirmektedir.
Amasya’da lale ve çiçek kültürü; taşa kazınan, ipeğe işlenen ve efsanelerle dilden dile aktarılan bir kimlik ögesidir.
Silvan Güneş
Biyografi Yazarı
Folklor Araştırmacısı
Alıntı – Kaynak
Busbecq, O. G., 1581, Itinera Constantinopolitanum et Amasianum, s. 42-45, Officina Plantiniana, Anvers. (Lalenin 1555 yılında Osmanlı topraklarından Avrupa’ya ilk kez gönderilme sürecini doğrulamak için faydalanılmıştır.)
Gesner, C., 1561, De Hortis Germaniae Liber, s. 213, Josias Rihelius, Strazburg. (Lalenin Avrupa’da ilk kez açtığı tarihi ve çiçeğe verilen “Türk Lalesi” ismini teyit etmek için faydalanılmıştır.)
Clusius, C., 1601, Rariorum Plantarum Historia, s. 137-141, Ioannem Moretum, Anvers. (Lale soğanlarının Hollanda’ya gidişini ve Avrupa botanik bahçelerindeki yayılım tarihini doğrulamak için faydalanılmıştır.)
Baker, J. G., 1894, Tulipa sprengeri, n. sp., The Gardeners’ Chronicle, Series 3, Cilt 15, s. 716, Londra. (Amasya Lalesi’nin dünyada yeni bir tür olarak tescil edildiği ilk resmi botanik tanımına ulaşmak için faydalanılmıştır.)
Rix, M., 2012, 597. TULIPA SPRENGERI: Liliaceae, Curtis’s Botanical Magazine, Cilt 29, Sayı 2, s. 182–189, Wiley-Blackwell, Londra. (Amasya Lalesi’nin 1896’da doğada kayboluş sürecini ve uluslararası seralardaki genetik varlığını incelemek için faydalanılmıştır.)
Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, 2016, Yitik Lâle Projesi Veri Tabanı, ngbb.org.tr/yitiklale.html, İstanbul. (Lalenin Türkiye’ye geri getirilme projelerini ve “Yitik Lale” olarak adlandırılma sürecini doğrulamak için faydalanılmıştır.)
2. Carolus Clusius (Charles de l’Écluse) – Botanik KitaplarıDönem: 1570-1590’lar (Busbecq’in 1555 mektuplarının ardından)
Kimdir?: Dönemin en ünlü Fransız/Flaman botanikçisi ve Viyana İmparatorluk Bahçesi’nin sorumlusudur.Belgenin İçeriği: Dostu Busbecq’in Osmanlı’dan getirdiği soğanları 1573’te Viyana’da, daha sonra 1593’te Hollanda’daki Leiden Üniversitesi Botanik Bahçesi’nde (Hortus Botanicus) çoğaltmıştır. Yazdığı Latince botanik eserlerinde, bu bitkilerin kökeninin Türkiye ve Asya olduğunu bilimsel olarak dünyaya ilk duyuran
Botanik Literatüründeki İlk Keşif ve Tescil Alıntıları (1894): Lalenin dünya tıp ve botanik literatürüne girdiği ilk resmi makale yayını:
- Alıntı Kaynağı: Baker, J. G. (1894). “Tulipa sprengeri, n. sp.” The Gardeners’ Chronicle, Series 3, Vol. 15, p. 716.İçerik: İngiliz botanikçi John Gilbert Baker, İtalya’daki Sprenger’den (Dammann & Co.) kendisine gelen numuneyi bu makalede dünyaya yeni bir tür (novum specimen) olarak ilan etmiş ve bitkiyi tanımlamıştır.
- Uluslararası Monograf ve Kültür Bilgisi:
Yayın: Rix, M. (2012). “597. TULIPA SPRENGERI: Liliaceae”. Curtis’s Botanical Magazine, Wiley Online Library.
Doğrulama: Bitkinin Avrupa seralarındaki genetik durumu ve tarihçesini inceleyen uluslararası yayındır.
Botanik Bahçeleri ve Geri Getirilme Süreci Akademik Alıntıları: Bitkinin Türkiye’de doğada kayboluşu ve Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (NGBB) tarafından yürütülen koruma çalışmaları:
- Ekim, T., & Kanoğlu, S. S. (2019): Bağbahçe Bilim Dergisi’nde yer alan çalışmada, Amasya civarında yok olduğu düşünülen ‘yitik lale’nin (Tulipa sprengeri) yurt dışından getirilen soğanlarla NGBB tarafından anavatanına geri kazandırıldığı belirtilmektedir.
2024 Yılı Tohum Ekimi Resmi Devlet Raporu:
Bağlantı: Amasya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Duyuru Arşivi (Kasım 2024)Alıntı içeriği: “132 Yıl Önce Avrupa’ya Götürülen Yitik Lale (Amasya Lalesi) Gurbetten Amasya’ya 45 Bin Tohumla Döndü.”
Anadolu Ajansı (AA) – 2024 Yılı Saha Haberi:Bağlantı: Anadolu Ajansı Yeşilhat Portalı (29 Kasım 2024)Haber Başlığı: “Yitik lale”nin tohumları 132 yıl sonra ana vatanı Amasya’da toprakla buluşturuldu.