1960’ların sonunda yayımlanan The Devil’s Anvil, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu ezgilerini Batı rock estetiğiyle birleştiren öncü bir çalışma olarak müzik tarihinde yer alır. Albümde Arapça, Yunanca, Türkçe ve İbranice kökenli melodik yapıların bulunduğu bilinmektedir. Eserlerin bir kısmı ise “anonymous” (anonim) ibaresiyle yayımlanmıştır.

Tam da bu noktada hukuki ve etik bir soru ortaya çıkar:
“Anonim” olarak yayımlanan bir eserin kültürel kökeni nasıl belirlenir?
Ve anonim ibaresi, köken belirtme yükümlülüğünü ortadan kaldırır mı?

1. Anonim Eser Kavramı: Hukuki Çerçeve

Fikri mülkiyet hukukunda “anonim eser”, yaratıcısının bilinmediği ya da belirlenemediği eserler için kullanılır. Ancak anonimlik, eserin kültürel veya coğrafi bağlamdan bağımsız olduğu anlamına gelmez.

Özellikle halk müziği alanında:
Melodi anonim olabilir,
Ancak yöre, kültürel havza veya gelenek çoğu zaman belirlenebilir niteliktedir.
Uluslararası müzik yayıncılığında 20. yüzyılın ortalarına kadar halk ezgilerinin detaylı kaynaklandırılması yaygın bir uygulama değildi. Bu durum yalnızca Türkiye için değil; Balkanlar, Orta Doğu ve Doğu Avrupa için de geçerlidir.

Ancak etik açıdan şu soru geçerliliğini korur:
Bir eser “anonim” diye yayımlanıyorsa, bilinen kültürel kökeninin belirtilmemesi doğru mudur?

2. Türk Halk Müziği ve Geç Derleme Sorunu

Türkiye’de halk müziğinin sistematik derlenmesi 20. yüzyılın ortalarında ivme kazanmıştır. Pek çok türkü: geç notaya alınmış, sözlü kültür içinde kuşaktan kuşağa aktarılmış, yazılı arşivlerde geç yer bulmuştur. Bu durum, bazı melodilerin uluslararası dolaşıma kaynak gösterilmeden girmesine zemin hazırlamıştır.

Örneğin “Şişeler (Ringo Ringo Şişeler)” olarak bilinen çocuk oyunu/ezgi formu Türkiye’de yaygın biçimde bilinmektedir. Benzer melodik yapıların farklı dillerde söylenmesi mümkündür. Halk müziğinde melodik göç ve kültürel geçiş oldukça yaygındır. Ancak burada kritik ayrım şudur: melodik benzerlik, otomatik olarak köken iddiası doğurmaz. Fakat köken araştırması yapılmaksızın anonim ibaresiyle yayımlamak da tartışmaya açıktır.

3. Kültürel Aidiyet ve İspat Yükü

Akademik yaklaşımda bir eserin belirli bir millete ait olduğunu söyleyebilmek için:
* Tarihsel kayıt,
* Erken tarihli notasyon,
* Alan araştırması bulguları,
* Sözlü kültür arşivleri,
* Karşılaştırmalı müzikoloji analizi
gereklidir.
Dolayısıyla “anonim yazılmış ama aslında X milletine aittir” şeklindeki iddialar, ancak somut bilimsel verilerle desteklenirse hukuki ve akademik zeminde karşılık bulur.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Anonim ibaresi, bir milletin kültürel mirasının görünmezleşmesine yol açıyorsa, bu durum etik tartışmayı doğurur.
Ancak bu, doğrudan hukuki ihlal anlamına gelmeyebilir.

4. Etik Duruş Meselesi

1960’lı yıllarda uluslararası müzik piyasasında halk ezgilerinin kaynaklandırılması bugünkü kadar hassas değildi. O dönem birçok sanatçı Balkan, Anadolu ve Orta Doğu melodilerini anonim ibaresiyle kaydetmiştir. Bu durum hukuki olarak dönemin teamülleri içinde değerlendirilebilir. Ancak etik açıdan şu soru sorulabilir: Bir kültürün arşivlenmemiş olması, onun adının yazılmamasını meşru kılar mı? Eğer bir ezgi belirli bir kültürle güçlü biçimde özdeşleşmişse, o kültürün adının anılması etik şeffaflığın gereği sayılabilir.

5. Tersinden Okuma: Eğer Türk Olmasaydı Yazılır mıydı?

“Eser Türk olmasaydı açıkça yazarlardı” şeklindeki yaklaşım,akademik olarak ispat gerektirse de duygusal olarak Türk milletinin yaşayıp da ispat etmek için uğraşmadığı birçok konu vardır. Bunu Türk kültürü üzerinden örnek vermeye kalkarsak; örneğin Türk rakısı, cacık, baklava, piyaz, Hacıvat ve Karagöz, Karadeniz Yöresi oyunları vb birçok özünde Türk olan değerlerimiz, Yunan Anakarası’nda yaşayan binlerce Türk sayesinde yaşatılmış ve bunların telifini Yunanlar almışlardır. Osmanlı Dönemi’ndeki ortak coğrafya ve birlikte yaşamın kültürel harmonisi, sadece Rumlatla değil, Etmeniletle de aynı sonucu yaşamamıza sebep olmuştur. Örneğin Türklerin gekenekel kostümleti, oyunları, şarkı, türkü ve enstrümanları ABD’de yerleşik hayata geçmiş birçok Ermeni’nin kudduğu derneklerde kendi kültürleri olarak yaşatılmaktadır. Oysa aynı değerler bu topraklarda öp öz Türk köylerinde de devam eden kültürel faaliyetlerdir. İşte bu noktada aynı coğrafyada yaşayan insanların aidiyet duygusu ve ortak kültür yaşantılarına ait verileri, tek taraf kendine alıp diğerini bundan men etmeye çalışında orada bir çatışma ve paylaşımsızlık çıkmaktadır. Niyekim The Devi’s Anvil gurubu, Türk müziklerini alıp sözletini Arapça’ya çevirerek burada kendilerince bir uyanıklık yapıp, aynı zamanda -hem de o tarihlerde- bir albüm sahibi olarak kendilerince müzik dünyasında yollarını bulmaya çalışmışlardır.

Kültürel aidiyet tartışmalarında varsayım değil, veri esastır. Ancak Türkiye’nin kültürel mirasını uluslararası düzeyde belgelemek, arşivlemek ve bilimsel zeminde savunmak konusunda uzun yıllar boyunca yeterince kurumsal ve sistematik bir politika geliştiremediği yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Bu durum, birçok tartışmada Türkiye’nin reaktif bir pozisyonda kalmasına; yani iddia ortaya atıldıktan sonra cevap veren taraf olmasına yol açmıştır. Oysa kültürel hak iddiası, kriz anında yapılan açıklamalarla değil; önceden üretilmiş akademik yayın, envanter çalışması ve uluslararası tescil mekanizmalarıyla güç kazanır.

“Eser Türk olmasaydı açıkça yazarlardı” şeklindeki yaklaşım, akademik olarak elbette ispat gerektirir. Kültürel aidiyet iddiaları duyguya değil, belgeye dayanmalıdır. Ancak şu da bir gerçektir ki; Türk milletinin tarih boyunca yaşayıp da sistematik biçimde kayıt altına almadığı, dolayısıyla uluslararası alanda hak iddiasına dönüştüremediği pek çok kültürel unsur bulunmaktadır.
Bu durum yalnızca müzikle sınırlı değildir.
Örneğin; rakı kültürü, cacık, baklava, piyaz, gölge oyunu geleneğinde Hacivat ve Karagöz figürleri, Karadeniz yöresi halk oyunları gibi unsurlar; Osmanlı coğrafyasının çok kültürlü yapısı içinde şekillenmiş, yüzyıllar boyunca farklı topluluklar tarafından birlikte yaşatılmıştır. Bugün bu unsurların bazıları farklı ulusal anlatılar içinde yeniden tanımlanmakta ve sahiplenilmektedir.
Burada mesele “kim kimin kültürünü aldı” şeklinde basit bir indirgeme değildir. Mesele, ortak coğrafyada üretilmiş kültürel mirasın, modern ulus-devlet sınırları içinde tek taraflı aidiyet iddialarına konu edilmesidir.
Osmanlı dönemindeki birlikte yaşam pratiği; Türkler, Rumlar, Ermeniler ve diğer topluluklar arasında yoğun bir kültürel alışveriş doğurmuştur. Bu alışveriş doğal ve kaçınılmazdır. Ancak sorun, ortak mirasın paylaşılması değil; mirasın tek taraflı biçimde yeniden tanımlanmasıdır.
Diaspora toplulukları da bu kültürel aktarımın önemli aktörleridir. Amerika Birleşik Devletleri’nde veya Avrupa’da kurulan derneklerde yaşatılan müzikler, kostümler, danslar ve enstrümanlar; çoğu zaman tarihsel Anadolu coğrafyasının ortak mirasına dayanmaktadır. Bu noktada hangi unsurun hangi millete “özgü” olduğu meselesi, siyasal sınırların ötesinde, müzikoloji ve antropoloji disiplinlerinin inceleme alanına girer.

Sorun şurada başlar: Ortak bir kültürel unsur, tek taraflı bir sahiplik iddiasıyla diğer toplulukların o mirasla bağını koparmaya yöneldiğinde; orada kültürel çatışma doğar. Aidiyet, paylaşım üzerinden değil dışlama üzerinden kurulmaya çalışıldığında gerilim artar. Bu çerçevede The Devil’s Anvil örneği de tartışmaya açıktır. Albümde “anonim” ibaresiyle yayımlanan bazı eserlerin, Anadolu ve Doğu Akdeniz havzasındaki melodik formlarla benzerlik gösterdiği yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır. Ancak benzerlik, otomatik olarak tek taraflı köken anlamına gelmez. Halk müziğinde melodik dolaşım, sınır aşan ve çok katmanlı bir süreçtir. Öte yandan etik soru şudur:
Eğer bir melodi belirli bir kültürel havzayla güçlü biçimde ilişkilendirilebiliyorsa, o havzanın adını anmak akademik şeffaflığın gereği değil midir?

1960’lı yılların kayıt pratiği bugünkü telif bilinciyle aynı değildir. O dönemde birçok halk ezgisi “anonymous” ibaresiyle yayımlanmıştır. Bu hukuken dönemin teamülleri içinde değerlendirilebilir. Ancak etik tartışma zamansızdır. Bir eserin sözlerini farklı bir dile uyarlamak, düzenlemek ya da yeniden yorumlamak mümkündür. Fakat kültürel köken tartışmalarını tamamen görünmez kılmak, özellikle arşiv geleneği zayıf toplumlar açısından uzun vadeli bir hafıza kaybına yol açabilir.

Sonuç olarak mesele bir “uyanıklık” isnadı değil; kültürel görünürlük meselesidir.
Ortak coğrafyanın mirası tek taraflı yazıldığında, diğer tarafın sesi arşivlerde silikleşir. Arşiv üretmeyen toplumlar, hak iddia etmekte zorlanır. Belge üretmeyen kültürler, uluslararası alanda görünürlük kaybeder. Bu nedenle çözüm; suçlayıcı bir dil değil, akademik üretimdir. Karşılıklı dışlama değil, karşılıklı kayıt altına almadır. Aidiyet yarışı değil, ortak mirasın bilimsel olarak belgelenmesidir. Kültürel güvenlik; duygusal tepkilerle değil, arşivle sağlanır. Ve arşiv üretmeyen toplumlar, başkalarının yazdığı tarih üzerinden kendini okumak zorunda kalır.

6. Hukuki Sonuç

Bugünün fikri mülkiyet hukuku çerçevesinde:
Somut bestecisi olmayan anonim halk ezgileri üzerinde bireysel telif talebi zordur.
Ancak düzenleme (aranjman) telif hakkı doğurabilir. Kültürel kökenin belirtilmemesi ise hukuki değil, daha çok etik ve akademik bir sorundur. Dolayısıyla mesele çoğu zaman “çalma” değil; “kaynak belirtme sorumluluğu” bağlamında değerlendirilmelidir.

7. Sonuç: Hukuk, Etik ve Kültürel Hafıza

Bu tartışma bir albümle sınırlı değildir.
Mesele daha geniştir:
Kültürel mirasın görünürlüğü.
Bir milletin ezgisi anonim yazıldığında;
O ezgi hukuken sahipsiz olabilir.
Ama kültürel olarak sahipsiz değildir.
Akademik dürüstlük;
Tarihsel bağlamı kabul etmeyi,
İspat gerektiren iddialarda temkinli olmayı,
Ancak kültürel görünmezliğe de dikkat çekmeyi gerektirir.

Sonuç olarak: 1960’ların kayıt pratikleri ile bugünün telif anlayışı aynı değildir. Fakat etik sorular zamansızdır. Eğer bir kültürün ezgileri anonimleştirilerek dolaşıma giriyorsa, o kültürün akademisyenleri ve sanatçıları da arşiv üretmek, belgelemek ve sahip çıkmakla yükümlüdür.
Hukuk geç kalabilir.
Ama kültürel hafıza geç kalmamalıdır.

Silvan Güneş

Biyografi Yazarı